بهره مندی شایسته از شتر با الهام از بینش توحیدی برگرفته از معارف قرآن و اهل بیت (ع)
دکتر محمد ربانی – استاد دانشگاه اصفهان
چکیده فارسی
انسان به عنوان جزيي از جهان بزرگ آفرينش با مجموعه عظيمي از مخلوقات در ارتباط است و زندگي شايستهي او در گرو تنظيم روابط مناسب باخويش، خالق هستي، همنوعان و ساير موجودات است.شتر یکی از موجودات زنده است که انسان ها در طول قرون و اعصار از همراهی با آن بهره ها برده اند.با توجه به تاثیر جهان بینی و بایدها و نبایدهای برخاسته از آن در کنش ها و واکنش های انسان ،اين مقاله در پي آنست كه با الهام گرفتن از منابع اسلامی بویژه :قرآن کریم،احادیث منقول از پیشوایان معصوم علیهم السلام، کتب فقهی ،آثار اخلاقی و منابع ادبی اسلامی ایرانی ،در حد بضاعت نگارنده، به تبيين موضوع نحوه بهره مندي شايسته انسان از شتر بر اساس عناوين زير بپردازد:
۱– بينش توحيدي در نگرش به شتر: هدفداري جهان هستي وعبث نبودن آفرينش موجودات، شمول قوانين كلي جهان هستي بر جانوران، شتر آيت الهي، دعوت قرآن به مطالعه انديشمندانه شتر و…
۲– شتر، مسخر انسان : جوازتسخیر موجودات، رفع نيازهاي غذايي، استفاده براي سواري، حمل بار، بهرهگيري روحي و رواني،استفاده نظامي، استفاده براي پوشش، الهام گيري علمي از طبيعت (بيونيك)، ارضاي حس جمال و زينت طلبي انسان ، استفاده درماني و….
۳– اصول اساسي بهره مندي انسان ازشتر: حيوانات واسطه آزمون انسان ،نفي بي بندوباري در بهره گيري ازشتر، اصول اخلاقي در بهره گيري ازشتر، مقررات فقهي-حقوقی در مورد استفاده ازشتر
۴– عرصه هاي نوين در بهره گيري ازشتر :بايدها ونبايدها
باتوجه به موارد بالا ،لازم است روابط انسان و حيوان براساس آموزههاي اسلامي و تعاليم قرآني تنظيم شود و علاوه بر آنكه مدنظر متصديان امور و صاحبان حرفه های مرتبط قرار گيرد ،به عنوان بخشي از آموزش دانشجويان رشتههاي مربوطه قرار گيرد وبا اهتمام به رعايت آنها ثمرات بيشتري عايد جامعه گردد. انشاءالله
واژه های کلیدی:شتر، بینش توحیدی ، معارف قرآن و اهل بیت (ع)،تسخیر حیوانات و حقوق حیوانات
Abstracts
Beneficial use of the camel inspired by monotheistic vision derived from
the teachings of the Qur’an and Ahl ol-Bayt (A.S.)
Human beings, as a part of the great world of creation, are connected with a huge collection of creatures, and decent life depends on regulating proper relationships with himself, the Creator (GOD), and other creatures especially humans and animals. Camel is one of the animals that humans have benefited from their companionship throughout different time and places.
Considering the impact of human worldview and the dos and don’ts arising from it, in human actions and reactions, the drawing inspiration from Islamic sources, especially: Holy Qur’an, hadiths transmitted from the infallible leaders (peace be upon them), Islamic jurisprudence books, ethical books and Islamic-Iranian literary sources about beneficial use of camel is necessary. In this article, the author has intended to explain the subject of the appropriate use of the camel by the inspiration of the heavenly teachings of Islam based on the following titles:
1. Monotheistic insight in the attitude towards the camel: the purposefulness of the universe and the non-futility of the creation of beings, the inclusion of the general laws of the universe on animals, the camel is a sign (ayat) of God, the call of the Qur’an to thoughtfully study the camel, etc.
2. Exploitation of the camel, as a conquerable valuable animal: meet human nutritional needs, use for riding, carrying loads, psychological exploitation, military use, use for clothing, scientific inspiration from camel (bionic), satisfying the sense of beauty and adornment of man, therapeutic use and etc.
3. Basic principles to get proper benefits from camels: God-pleasing and wisdom-based regulation of human-animal relations, ethical principles in the use of camels, jurisprudence regulations on the use of camels
4 – Camel rights based on religious texts
5- New areas in the exploitation of camels
6-Conclusion
It is seemed that beneficial exploitation of animals including camel requires inspiration from the religious teachings of the creator of existence and adherence to rationality and ethics.
مقدمه و بیان مساله
آدمي به عنوان جزيي از جهان بزرگ آفرينش با مجموعه عظيمي از مخلوقات در ارتباط است و زندگي شايستهي او در گرو تنظيم مناسب روابط با خويش، خالق هستي، همنوعان و ساير موجودات است. شتر جانوری است که به طرق گوناگون با انسان ها در ارتباط بوده و مورد بهره برداری های متنوعی قرار داشته است. با پیشرفت علم و فناوری بهره برداری از شتر ابعاد جدیدتری نیز یافته است. قرآن كريم به عنوان آخرين كتاب آسماني، برای بهره مندی مطلوب انسان ها از مجموعه حیات ،رهنمودهای اساسی بیان داشته چنانچه جانوران به مناسبت هاي گوناگون مورد اشاره قرآن کریم قرار گرفته اند تا از اين رهگذر نيز انسان ها راه از چاه بازشناسند و در مسير بهره گيري شايسته از نعمت هاي الهي، نكته آموزي، عبرت اندوزي و هدايت پيشگي گام نهند.
آنچه در قرآن کریم و کتب حدیث و منابع دیگر در مورد شتر آمده است به دو دسته قابل تقسیم است:
الف- موارد مشترک با سایر موجودات
ب-موارد اختصاصی شتر
در مورد الف نگارنده قبلا مقاله نسبتا مبسوطی تحت عنوان “درس هایی از قرآن کریم در ارتباط با دنیای جانوران “،ارایه کرده است (ربانی خوراسگانی ،۱۳۹۰).هم چنین آیات قرآنی مرتبط باشتر نیز در مقاله ای با عنوان “نگرشي بر آيات مرتبط با ” شتر ” در قرآن كريم” درهمایش منطقه ای اولویت های تحقیقاتی شتر ارایه شده است (ربانی خوراسگانی،۱۳۸۸). در مقاله حاضر،تلاش شده با مطالعه منابع در دسترس و با نگاهی نو، ولی جامع ابعاد معرفتی و کاربردی، ارتقای بهره مندی از شتر با استمداد از آموزه های دینی مدنظر قرار گیرد.ان شاء الله.
مواد و روش کار
یافته های حاضر با جستجوی آیات مرتبط با موضوع در قرآن کریم ، بررسی برخی منابع روایی و دیگر کتب و مقالات مرتبط با موضوع ، تدبر در آنها و استخراج نکات مورد نظر و دسته بندی و تنظیم مطالب و با توجه به یافته های نوین بشری حاصل شده است.
نتایج و بحث
با تامل و تدبر در قرآن کریم و سایر منابع معرفتی دینی ، در ارتباط با بهره گیری بهینه از شتر ،مطالب زیر قابل استنتاج است:
۱- بهره گیری جهت تعمیق معرفت توحیدی
در قرآن کریم، علاوه بر تاکید عام به مطالعه آیات آفاقی و انفسی جهت تقویت باورهای دینی ، مطالعه برخی موارد بطور خاص تصریح شده است از جمله این موارد ، شتر است . «أَفَلا یَنظُرُونَ إِلَی الإِبِلِ کَیفَ خُلِقَت» (آیه ۱۷ – سوره غاشیه) . شتر نیز بسان آسمان و زمین و … از آیات و نشانه های وجود و قدرت الهی است ( چاشنی دل و همکاران ،۱۳۹۱). هر چند برخی مفسرین ، ذکر نام شتر در این آیه و دعوت به مطالعه آفرینش آن را بخاطر بیان یک مصداق در دسترس مردم آن روزگار شمرده اند برخی دیگر به ذکر ویژگی های خاص متمایزکننده شتر از دیگر حیوانات پرداخته و آنها را علت احتمالی دعوت ویژه به مطالعه آن ذکر کرده اند(ربانی خوراسگانی، ۱۳۸۸).
هر چند هدف اصلی از آیات مذکور تعمیق معرفت توحیدی است اما از جهت ایده پردازی و بهره مندی بهتر از شتر شاید الهاماتی قابل استخراج باشد چنانچه در منابع مختلف بویژه برخی کتب تفسیری وجوه تمایز شتر از سایر موجودات بیان شده و یافته های نوین علمی نیز عرصه های گسترده تری را گشوده که بعضا به عرصه عملی نیز راه یافته اند. خصوصیات ویژه شیر شتر نظیر آنتی بادی های سبک از این مواردند(Swelum et al,2021).
با الهام از قرآن کریم ،تسبیح موجودات نسبت به حضرت حق مورد توجه مفسرین و اندیشمندان قرار گرفته است.علاوه بر این، نمونه هایی از معرفت شتر نسبت به پیشوایان معصوم در منابع مختلف آمده است از جمله :
-شکواییه شتر به محضر رسول خدا (ص) نسبت به قصد صاحب او برای کشتن و نهی حضرت از آن
-سبقت گرفتن شتران برای قربانی شدن در حضور نبی مکرم (ص)
– رام شدن شتران با دیدن رسول خدا(ص)
– شکایت شتر از صاحبش از کمی علف و سنگینی بار خدمت رسول خدا (ص)
-جان نثاری ناقه رسول خدا (ص) و مقاومت او در برابر رم دادن جهت خنثی کردن توطئه قتل رسول خدا (ص)
-سخن گفتن ناقه با امیرالمومنین (ع)
– سه روز ناله ناقه امام سجاد (ع )در مرگ ایشان(ملک احمدی ، ۱۳۸۴)
علاوه بر این،برخی حوادث تاریخی مرتبط با شتر نیز حاوی درس های معرفتی ارزشمندی است :
– داستان شتر حضرت صالح (ع) به عنوان معجزه الهی
– داستان شتر پیامبر اکرم (ص) وتعیین محل اقامت ایشان پس از هجرت
– داستان شتر امام رضا (ع)وتعیین محل اقامت ایشان در شهر قم
– قتل شتر چموش توسط صاحب آن به علت استهزای دیگران ۰ تعبیر حضرت رسول (ص) : دهان های شما مملو از خون شتر است
– سبقت شتر پیامبر در غالب مسابقات و سخن ایشان پس از یک شکست ( تناوب رفعت و افول انسان)
– شتر ابوجهل غنیمت جنگی پیامبر و قربانی خانه خدا
– مهربانی امام سجاد علیه السلام با شتر: در بیست سفر حج حتی یک تازیانه هم نخورد
– داستان قاتل شتر و ضمانت ابوذر برای قاتل
چه بسا مرکبی که از سوارش بهتر و بیشتر از او به یاد خداوند تبارک و تعالی باشد(الامین،۱۳۸۴)
۲- شتر،موجودی مسخر انسان :بهره گیری از شتر در جهت سلامت و تسهیل زندگی انسان
۲-۱-جواز تسخیر موجودات :دستور کلی بهره گیری از حیوانات اهلی (انعام)
در آیاتی از قرآن کریم به منافع حیوانات اشاره شده و جواز تسخیر حیوانات بیان شده است. علاقه مندان به منبع (ربانی خوراسگانی ،۱۳۹۰)مراجعه نمایند.استفاده از شتر یکی از مصادیق بارز تسخیر حیوانات اهلی است.
۲-۲- نگهداری و پرورش شتر
لزوم رفع نیازهای جامعه اسلامی و فراهم شدن مواردی که در متون اسلامی برای استفاده از شتر ذکر شده مانند استفاده خوراکی از شیر و گوشت شتر، استفاده از شتر برای قربانی ،دیه و…. خودبخود مستلزم نگهداری و پرورش شتر است . در حدیث بیان شده که شتر باعث عزت صاحب آن است و امام صادق (ع) دستور خرید شتر را به صفوان فرمودند ودر مورد امام سجاد (ع) نیزنقل شده که آن حضرت ، شتری به صد اشرفی خریدند و سوار شدند.
از طرف دیگر،در برخی از احادیث ترجیح نگهداری گوسفند و یا گاو بر شتر تصریح شده است. در حدیث منقول از نبی مکرم اسلام (ص)، ثروت مرجح به ترتیب شامل زراعت، گوسفندداری، گاوداری و پرورش نخل عنوان شده است. البته باید شرایط زمانی ،مکانی و فردی و اجتماعی را باید مدنظر داشت.
در برخی احادیث، ارتباط شکل ظاهری شتر با عمر آن آمده است .
علاوه بر این، آدابی برای نگهداری شتر آمده است از جمله:
– نهی از حرکت بین دو شتر در قطار شتر و نیز حرمت خوردن شیر و گوشت شتری که فضله آدمی را می خورد و همینطور کراهت سوار شدن بر آن تا ۴۰ روز.
–دعای موقع خرید چهارپا (اللهم قدر لی اطولهن حیوه و اکثرهن منفعه و خیرهن عاقبه)
در مورد بهره گیری از احادیث ،رعایت نکات حدیث شناسی چون اتقان سند و تفکیک موارد توصیه فردی از دستورات کلی و شرایط زمان و مکان حایز اهمیت است.
۲-۳-بهره گیری سواری و باربری
شتر، همان حیوانی است که بیابان نشینان در حمل زاد و توشه سفر و سرمایه هاشان از آن بهره می جسته اندو اولین حیوانی شمرده شده که اجداد ما با آن سفر می کردند.
شترها با آنکه درشت اندام و نیرومندند اما بسیار مطیع و منقاد و زود رام و تربیت پذیرند و صاحب آن در سیر کردن شکم او دچار سختی و زحمت نمی شود زیرا بر تشنگی و گرسنگی بسیار صبورند و پس از چرا از علف های خوش طعم و بدطعم و گیاهانی که حیوانات دیگر از آن رویگردانند شکم خود را سیر و پس از رسیدن به آبشخور با یک وعده رفع عطش روزهای زیادی از آب بی نیاز خواهند بود (ابوالحب، ۱۳۸۰).
در آیه ۱۴۲ سوره انعام استفاده باربری از حیوانات اهلی تصریح شده است: وَمِنَ ٱلأَنعَامِ حَمُولَة وَفَرشا كُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ ٱلشَّيطَانِ إِنَّهُۥ لَكُم عَدُوّ مُّبِين .
۲-۴-بهره گیری غذایی
۲-۴-۱-شیرشتر
هر چند استفاده غذایی از شیر بطور عام در قرآن کریم(آیات ۶۶ سوره نحل، ۲۱سوره مومنون و ۷۳ سوره یس) واحادیث متعددآمده است چنانچه از پیامبر عظیم الشأن (ص) نقل شده که شیر، آقای نوشیدنی هاست (جاودانی وهمکاران،۱۳۹۷)، علاوه بر این ، در برخی روایات از شفابخشی شیر شتر سخن گفته شده و آدابی هم برای دوشش مناسب شتر ذکر شده است (شبر۱۳۸۹ و محمدی ری شهری ۱۳۸۳).
هر چند ترکیب شیر حیوانات مختلف در کل چندان متمایز نیست اما شیر شترکه در بین حیوانات باشیر بز شباهت بیشتری دارد تفاوت های جالب توجهی نشان می دهداز جمله :وجود املاح بیشتراز جمله آهن و کلسیم و نیزویتامین C (دریایی، ۱۳۸۹).
شیر شتر که از آن به عنوان طلای سفید بیابان نام می برند در مناطق خشک و بیابانی غذای ارزنده ای است که حکم نوشیدنی هم دارد و حداقل پروتئین های ضروری انسان را تامین می کند. با خوردن ۵/۲ و ۴ فنجان از آن به ترتیب نیازهای کلسیم و فسفر انسان رفع می شود(زرنقی، ۱۳۹۷).
۲-۴-۲-گوشت شتر
در آیه ۳۶ سوره حج ،خوردن و خوراندن گوشت شتر تصریح شده است.علاوه براین،در عبارت های مختلف ، تفاوت سبک زندگی اسلامی در مصرف گوشت شتر با حرمت مصرف آن در یهود بیان شده است چنانچه از معصوم علیه السلام نقل شده : علیکم بالجزور مخالفه للیهود: یعنی بر شما باد خوردن شتر به جهت مخالفت با یهود و نیز از پیامبر اکرم (ص) نقل شده، بر شما باد خوردن گوشت شتر، زیرا این گوشت را تنها مومنان مخالف یهود می خورند (سجودی، ۱۳۹۶ وعزیزی ،۱۳۸۷ ).
از پیامبر اکرم (ص) نقل شده: شتر را جز مؤمن نمی خورد( دریایی و روازاده،۱۳۸۹)
از پیامبر اکرم (ص) نقل شده :گوشت شتر غذای دنیا و آخرت است ( محمدی ری شهری،۱۳۸۳).
گوشت شتر هرچند کمتر جزو عادات غذایی مردم است و علیرغم تلقیاتی که در مورد آن وجود دارد مثل دیرپز بودن ،عامل طولانی شدن آبستنی و داشتن بوی ناخوشایند، می تواند منبع غذایی مناسبی لااقل برای مصرف متناوب باشد .این گوشت علیرغم ارزش غذایی بالا ،سدیم بالاو قدرت خوب از لحاظ نگهداری آب ، در مقایسه با گوشت گاو چربی ، پروتیین و خاکستر،آهن و روی کمتری دارد و فاقد برخی اسیدآمینه های ضروری مثل تریپتوفان ،لوسین ، ایزولوسین و والین است.
گوشت شترهای یکساله برای مصرف گوشتی مناسب شمرده شده است(دریایی ،۱۳۸۹ )
در طب سنتی ، مزاج گوشت شتر گرم و خشک محسوب شده و جوشاندن با روغن زیتون، پختن با نمک و شوید ، فلفل ،سرکه و زیره مصلح آن اعلام شده است ( کردافشاری و همکاران ،۱۳۸۹). در طب سنتی آمده که گوشت شتر به علت دیرهضمی و تولید خون غلیظ و سوداوی، باید با ادویه گرم و سرکه و آبلیمو پخته شود.(شهگلی،۱۳۹۴).
در مورد تفاوت مصرف گوشت شتران مختلف در کتب نقل حدیث مطالبی آمده است از جمله عدم توصیه به مصرف گوشت شتران بختی که شاید منظور شتر دوکوهانه باشد (شبع،۱۳۹۰).این موارد قابل تامل است و باید با کمک حدیث شناسان از جهت سندیت و عام یا خاص بودن و…. مورد توجه قرار گیرد.
۲-۴-۳-کوهان شتر:
مصرف کوهان شتر به عنوان جزیی از معجون در حدیث مورد اشاره قرار گرفته است (کرمعلی ،۱۳۹۳)
وزن چربی کوهان حدود ۸۲ درصد از وزن کل چربی بدن شتر است. میزان چربی کوهان شتر دوکوهانه حدود ۱۰۰ کیلوگرم برآورد می شود.در برخی مناطق کوهان شتر به عنوان غذای خوش طعم مورد استفاده قرار می گیرد و به صورت خام یا آب پز مصرف می شودو در هنگام کمبود غذا منبع انرژی محسوب می شود (دریایی،۱۳۸۹).
۲-۵-بهره گیری درمانی:
۲-۵-۱-شیر شتر:
از امام موسی کاظم (ع) نقل شده که خداوند شفا را در شیر شتر قرار داده است. (شبر،) و در احادیث منقول از نبی مکرم اسلام (ص)، شفا بخشی شیر شتر برای بیماری های گوارشی (اسهال) تصریح شده است: (فی البان الابل … دواءٌ لذربکم – ان فی … ألبانها شفاءً للذَّربة بطونهم) (محمدی ری شهری، ۱۳۸۳).
از امام صادق علیه السلام منقول است که شیرشترشیرده، شفای هر مرض و آفت بدن است وآن بدن را پاک کرده و چرک و کثافات را خارج می کندو بدن را می شوید(قزوینی،۱۳۸۸).
چربی شیر شتر از شدت امتزاج آن جدا نمی شود لذا گرم و رقیق و مایل به شوری است. مفتح ومدر بول وصفراست و با شکر مقوی بدن و صاف کننده رخسار و محرک باه و اشتها و جهت سده (انسدادو…) و یبوست کبد ، اورام صلبه باطنی ، اختلالات تنفسی مانند تنگی نفس ، استسقا، بواسیرو … نافع است و چون با بول شتر بیاشامند مسهل زرداب است. شیر شتر رنگ را روشن ،بلغم را دفع و برای فرونشاندن ورم و یبوست مفید است. (دریایی،۱۳۸۹، راشدی ل .وراشدی س .،۱۳۹۰، پاک نژاد ، ۱۳۶۱ و نورانی،۱۳۸۰).
اگر استفاده از شیر شتر به عنوان پادزهر مدنظر باشد باید ده روز قبل از دوشش ،رژیم غذایی رازیانه،کنگر ،کاسنی و درمنه را دراختیار حیوان قرار داد(بهشتی نژاد،۱۳۸۶). در طب سنتی خواص متعدد دیگری نظیر تقویت چشم برای شیرشتر آمده است( نفیسی،۱۳۶۹).
بر اساس آخرین یافته های علمی ، شیرشتر غنی از مواد مفید برای سلامتی نظیر پپتیدهای بیواکتیو،لاکتوفرین،روی و اسیدهای چرب غیر اشباع است .این مواد می توانند به درمان برخی بیماری های مهم انسانی نظیر سل، آسم ،بیماری های گوارشی و زردی کمک کند.شیر شتر فعالیت های آنتی اکسیدانی،ضدمیکربی ، ضد دیابتی و ضدکلسترولی دارد(2021, Swelum , et al).
۲-۵-۲-گوشت شتر
مرحوم دکتر ابوتراب نفیسی خواص متعددی نظیر تقویت قوای جنسی را برای خوردن گوشت شتربیان داشته است.وی مالیدن گوشت شتر راجهت لکه ها و بیماری های جلدی مفید می داند (نفیسی ،۱۳۶۹).
۲-۵-۳-ادرار شتر:
از نظر ابن سینا ، ادرار یا بول استفاده درمانی دارد.بهترین بول به منظور استفاده درمانی ، بول شتر عرب است که خالص است .بول کهنه از بول تازه وبول حیوان خایه دار از حیوان اخته، موثرتر شمرده شده است.مزاج آن را گرم و خشک می دانند و آن را زداینده (جلادهنده ) دانسته و در زدودن بهک (وضعیتی شبیه پیسی)بسیار موثر شمرده و شستن سر با بول شتریا گاو را سبب از بین رفتن شوره و سبوسه دانسته اند.ادرار شتر را برای درمان از دست دادن حس بویایی بی نظیر دانسته اند.بول انسان و شتر را برای دفع استسقا و سختی طحال مفید می دانند بویژه اگر بول شتر با شیر شتر (تازه زاییده) همراه باشد( مقدم،۱۳۶۹)
از لحاظ فقهی، اجتناب از خوردن ادرار، تاکید شده است امّا ادراری که استثناء شده یعنی جواز خوردن آن داده شده ادرار شتر است هر چند جواز مصرف دارویی ادرار گوسفندو گاو نیز در برخی روایات آمده است(قزوینی ، ۱۳۸۸).
در صحیح بخاری جلد ۷فصل ۷۱ حدیث شماره ۵۹۰ نقل شده که پیامبر اکرم (ص) در جواب شکوائیه افراد مناطق دیگر، از آب و هوای مدینه، فرمودند برای رفع این مشکل، ادرار شترشان را بخورند(عموحیدر،)۱۳۹۰ .
هم چنین، طبق حدیث منقول از مفضل بن عمر از حضرت صادق علیه السلام، ادرار شتر شیرده برای درمان تنگی نفس توصیه شده است. (ولی ابرقویی ،۱۳۹۱ و حیدری نراقی (۱۳۸۶).ادرار شتر برای افرادمبتلا به دلدرد (شبّر ،۱۳۸۹)، ناراحتی معده یا سوء هاضمه و اسهال (ولی ابرقویی ،۱۳۹۱)توصیه شده است.
در حدیثی از امام موسی کاظم (ع) نقل شده که ادرار شتر بهتر از شیر آن است (شبر،۱۳۸۹، ادرار شتر…۱۴۰۱و حیدری نراقی ،۱۳۸۶).
از امام صادق ع نقل شده بول شتر شفای هر دردی است که در جسد باشد (کمیلی محصل خراسانی، ۱۳۸۷). در روایت آمده است که از امام صادق (ع) پرسیدند که خوردن بول شتر، گاو و گوسفند جهت درد شکم تجویز شده آیا برایشان جایز است آن را بخورند؟ فرمود مانعی نیست (کرمعلی،۱۳۹۱) .
نقل شده که گروهی نزد حضرت رسول (ص) از استسقاء شکوه نمودند آن حضرت فرمود: اگر از بول و شیر شتر می خوردید بهتر می شدید، خوردند و خوب شدند (کرمعلی،۱۳۹۱) .
موسی عبدالله الحسن می گوید: از بزرگانمان شنیده ام که شیر ناقه شیرده، شفای هر درد و آفتی است و… برای کسی که دل درد دارد، ادرار آن مفید است (شبر۱۳۸۹).
علت مفید بودن ادرار شتر برای تنگی نفس را زیاد بودن استروییدها در ادرار شتر ماده دانسته اند.شتر خار می خورد ادرارش قلیایی است و استروییدها در شرایط قلیایی بیش از شرایط اسیدی بقا دارند(سالک،۱۳۸۸).
در زمان همه گیری کرونا ، استفاده از ادرار شتر برای درمان کورونا مطرح شد و بحث داغی در موافقت و مخالفت شکل گرفت.یکی از محققین علوم دینی (جناب آقای مهدی مسایلی) جمع بندی قابل توجهی در آن زمان ارایه کرد که خلاصه آن چنین است:
۱- درباره مصرف طبی و درمانی ادرار شتر، روایات متعددی در منابع شیعه و سنی وجود دارد:
در منابع اهلسنت، کتاب صحیح بخاری حدیثی را دراینباره نقل کرده است، در منابع شیعه نیز چند حدیثی در کتابهای کافی و تهذیب درباره خاصیت درمانی ادرار شتر نقل شده است. البته تقریباً همه روایات منابع شیعه از جهت سندی ضعیف هستند. روایتی نیز ، مربوط به کتاب طبالائمه است که هم از جهتِ خود کتاب و منبع ضعیف است و هم از جهت سند. پس توصیه به مصرف دارویی ادرار شتر را نمیتوان یک گزاره ثابت شده دینی تلقی کرد.
۲- بر فرض پذیرش این توصیهها، ادرار شتر داروی مطلق و درمانکننده یا پیشگیریکننده همه بیماریها نیست، بلکه تأثیر درمانی آن نسبت به بیماری خاصی است که روایات نیز دربارهی آن اختلاف بیان دارند. در روایتی که در کافی آمده مصرف آن برای درمان نوعی بیماری گوارشی توصیه شده است ولی در نسخههای دیگری از همین روایت خاصیت درمانی آن برای بیماری آسم دانسته شده است. در منابع اهلسنت نیز اختلاف درباره وجه درمانی آن دیده میشود. پس در صورت پذیرش خاصیت درمانی ادرار شتر، نوع بیماری آن نیز مسلم و مشخص نیست و باید از طریق آزمایش به آن رسید.
۳- در بعضی از روایات خاصیت درمانی ادرار شتر مقید به شتر ماده شیرده شده است. پس ادرار هر شتری نیز خاصیت درمانی ندارد.
۴. در بعضی روایات از جواز شرعی نوشیدن طبی و درمانی ادرار شتر سوال شده است، این سوالات بیانگر آن است که در زمان گذشته تأثیر درمانی ادرار شتر یک پیشفرض طبی میان مردم بوده است و توصیه موجود در روایات نیز کشف یک دارو از ناحیه دین نیست. حتی این احتمال نیز وجود دارد که بعضی برای مؤکد کردن و گسترش این توصیهی طبی، آن را به صورت روایت درآورده و نقل کرده باشند.
۵. ادرار یا مدفوع حیوانات حلال گوشت نیز اگرچه پاک هستند ولی مصرف خوراکی آنها به خاطر خباثت و آلودگیشان جایز نیست. حال اگر فرض کنیم خاصیت درمانی برای آنها وجود دارد، دو شرط برای جواز استفاده خوراکی آنها وجود دارد:
الف) مصرف آنها ضروری باشد، یعنی شخص بیمار باشد و درمان او متوقف بر مصرف این ماده باشد.
ب) داروی مشابهی که چنین خباثت و آلودگی را نداشته باشد، در دسترس نباشد
۶-بر فرض اثبات خاصیت درمانی ادرار شتر، این درمانگری مربوط به مواد خاص موجود در آن است که با فناوریهای جدید قابل شناسایی و استخراج هستند. پس به جای توصیهی مستقیم به مصرف ادرار شتر، میتوان این مواد را شناسایی و در تولید داروهای جدید از آنها بهرهبرداری کرد.
از این گذشته باید دید این مواد بر روی چه عوامل بیماریزا تأثیر گذار هستند و خاصیت آنها درمانی است یا تسکینی؟ پس نباید با این ادعا که ادرار شتر برای تنگی نفس یا آسم توصیه شده، برای کرونا و بیماریهای مشابهی که تنگی نفس در آنها وجود دارد، نیز تجویز شوند. انتساب تجویز ادرار شتر برای کورونا به دین نیز یک بدعت و انحراف دینی است چون دین چنین توصیهای برای درمان کرونا ندارد.(مسایلی،۱۳۹۹)
۲-۵-۴-کوهان شتر
خوردن کوهان جهت پاکسازی رحم و بواسیر وشقاق توصیه شده است. در مورد اندام های دیگر هم خواصی ذکر شده است(نفیسی ،۱۳۶۹).
۲-۶- بهره گیری روحی روانی
بهره گیری از شتر جهت ارضای روح تجمل و زیبایی طلبی بطور آگاه یا ناخودگاه مدنظر بوده است .
واژه جمل (شتر نر) با واژگان جمیل، جمال، تجمل و … مرتبط است.شتر در فرهنگ عرب جایگاه والایی داشته چنانچه در واژه سازی، زیبایی اشخاص را به جمل تشبیه کرده است.
امام علی (ع) در نهج البلاغه و سایر منابع دینی با بهره گیری از واژگان مربوط به شتر، صحنه هایی زیبا و بدیع آفریده اند (معروف،۱۳۹۱)
در آیه ششم سوره نحل از زیبایی رفت و آمد حیوانات به چراگاه سخن گفته شده است :ولکم جمال حین تریحون و حین تسرحون.
۲-۷-استفاده برای پوشش
از دیگر محصولات شتر، کرک و مو میباشد که از آنها جهت تهیه چادر، قالی، طناب، پتو، عبا و … استفاده میشود.
در سال ۱۹۷۷ پژوهشگری بنام Joseph اظهار نمود که باید کرک شتر را همراه با کرک بز و آلپاکا و لاما تحت عنوان الیاف موئین ویژه، تقسیمبندی نمود، زیرا که این گروه دارای ویژگیها و صفاتی است که به وسیله رنگ، درجه ظرافت و درجه استحکام آنهارا از سایر گروهها متمایز میسازد. این گروه دارای صفات عایق و گرمکنندگی خوبی هستند و در صنایع نساجی با این گروه همچون پشم برخورد میشود. کرک شتر همچون پشم گوسفند دارای صفت عایق حرارتی است و از آن در کشورهایی که زمستانهای بسیار سرد دارند، لباسهایی میبافند که درجه حرارت بدن را در هوای بسیار سرد حفظ مینماید. از سوی دیگر، در کشورهای گرمسیری نیز کرک شتر در دستبافها بهکار میرود و از آن لباسهایی تهیه میکنند که مسافران را از گرمای طاقتفرسای صحرا نگهمیدارد. کرک طبیعی شتر دارای رنگ قهوهای سیر بوده و این رنگ از رنگهای جذابی بهشمار میرود که صنعتگران آنرا بر دیگر رنگها ترجیح میدهند.
همانطور كه اشاره نمودیم، از کرک شتر در ساختن، عبا، زیرانداز، روانداز و طناب استفاده می شود که عباى نائین در ایران از معروفیت جهانى برخوردار است. قبایل چادرنشین نیز معمولاً از پشم شتر، چادر، ریسمان، پتو و حتی لباس تهیه میكنند. از چرم شتر نیز معمولا جهت ساختن کفش و برخی محصولات دیگر استفاده میشود(قاسمی خادمی،۱۳۹۵)
۲-۸- بهره گیری جهت بیونیک (الهام از طبیعت)
الهام گیری از طبیعت نقش مهمی در دستاوردهای علمی داشته است.این امر می تواند از مصادیق کلمه منافع در آیه ۵ سوره نحل باشد:والانعام خلقها لکم فیها دف ء و منافع و منها تاکلون.
از مصادیق بیونیک در مورد شتر عبارتند از : ابداع ژل خنککننده با الهام از موی شتر، (ابداع…۱۳۹۹) و توسعه یک حسگر با الهام از بینی شتر (توسعه…۱۴۰۰)،
۳-اصول اساسی بهره مندی از شتر
۳-۱-حيوانات واسطه آزمون انسان
حيوانات از اسباب ابتلاء آدمي هستند.فوائد گوناگون حيوانات كه به آنها اشاره شد و همزيستي و مجاورت انسان با آنها ميتواند سبب علاقه شديد انسان به آنها شده به نحوي كه نوعي وابستگي شديد براي او ايجاد كند و سبب غفلت آدمي از حق شود.
از آيات ۱۴-۱۵ سوره آلعمران چنين مطلبي قابل استنتاج است: ”زين للناس حب الشهوات من النساء و البنين و القناطير المقنطره من الذهب و الفضه و الخيل المسومه والانعام و الحرث ذلك متاع الحيوه الدنيا و الله عنده حسن الماب- قل اونئبكم بخير من ذلكم للذين اتقوا عندربهم جنات تجري من تحتها الانهار خالدين فيها و ازواج مطهره و رضوان منالله و الله بصير بالعباد“(ربانی خوراسگانی،۱۳۹۰).
۳-۲-نفي بي بندوباري در بهره گيري ازشتر
جواز تسخیر موجودات به معنای بی بندوباری در بهره گیری از موجودات نیست بلکه رعایت هدفداری حیات ، بقای موجودات و عدم انقراض آنهاو رعایت اصول اخلاق زیستی در رابطه انسان و حیوان ضرورت دارد.
۳-۳- اصول اخلاقي در بهره گيري ازشتر
در متون اسلامی رعایت اخلاقی استفاده از حیوانات مورد تاکید قرار گرفته است. در بیشتر موارد در قالبی عام چون حقوق بهیمه ، انعام و…حقوق حیوانات بویژه چهارپایان بیان شده است نظیر :
– دادن غذای تمیزحق حیات و نهی از کشتن غیر ضروری حیوانات
– تعلیف و آب دادن حیوانات بویژه هنگام عبور از آب ونهی از گرسنگی دادن حیوانات
– مهربانی با حیوانات
– حق مرکوب :سواری گرفتن درست وعدم درنگ ونشست طولانی بر پشت حیوان جهت سخنرانی،عدم سوار شدن سه نفره
– عدم بار کردن بیش از توان حیوان
– عدم راه بردن بیش از توان حیوان
– نهی از زدن نابجا ،ستم و رنج دادن به حیوانات
– نهی از داغ نهادن بر صورت حیوان
– نهی از زدن به صورت حیوان
– نهی از مثله کردن و سوزاندن
– کراهت عقیم کردن حیوانات
– کراهت حیوانات را به جنگ یکدیگر انداختن
– مدارا با حیوان
– مراعات حیوانات موقع اخذ مالیات
– رعایت آداب ذبح مانند آب دادن ،ذبح آسان با چاقوی تیز و عدم ذبح حیوانات در مقابل هم
– عدم کشتن نابجای حیوانات
علاوه بر آن ، موارد خاصی برای شتر نقل شده است:
– نهی از لعنت فرستادن بر شتر
– نهی از بار اضافه گذاشتن و الا مخاصمه در روز قیامت
– رعایت عدالت در دوشیدن شیر و سواری گرفتن بین شتران و حفظ شیر مورد نیاز بچه شتر
– استراحت دادن شتران خسته و مراعات آسیب دیدگان
– بردن حیوانات به آبگاهها و عدم تغییر مسیر از کنار راههای علف دار
– نهی از تخلیه کامل پستان حیوان هنگام دوشش جهت حفظ حق بچه شتر
– عدم جدایی بین شتر و بچه شتر
– عدم صحبت طولانی هنگام استفاده از شتر به عنوان مرکب
– گماردن ساربان مناسب: خیرخواه ،مهربان ، امین و حافظ ، عدم درشتی با آن و نیز عدم تحمیل مشقت و عدم رنجانیدن و خسته نمودن
– اجتناب حداکثری از شلاق زدن
-همچنین نهی از داغ زدن بر صورت حیوان ونهی از زدن به صورت حیوان چون تسبیح خداوند را می گوید در روایات آمده است. زبان حال شتر به هنگام تسبیح الهی اینست:منزه است پروردگار که ذلیل کننده جباران است و تنزیه می کنم او را(مجلسی،۱۳۷۹).
نقل شده مردی نزد پیامبر شتری را دوشید ایشان فرمودند همه ی پستان را ندوشید زیرا اگر اینکار را کردید شیر آن خشک می شود و برای مرتبه دوم دوشیدن مشکل می شود( دایره المعارف شیر درمانی (زرنقی،۱۳۹۷) .
هم چنین توجه به سن شتر و رعایت حق بچه شتر در روایت تصریح شده است چنانچه امام هفتم از علی علیه السلام نقل کرده اند:بر پشت شتر جلاله حج نگذاریدشیر و گوشتش را نخوریدتا اینکه از او ۴۰ روز بگذرد(شبع ،۱۳۹۰)
۳-۴- مقررات فقهي- حقوقی در مورد استفاده ازشتر
در منابع فقهی مطالب گوناگون در مورد شتر آمده است از جمله:
-مقررات ویژه ذبح شتر: در کتب فقهی شرط های مشترک ذبح شتر با دیگر حیوانات حلال گوشت (مسلمان بودن ذابح،استفاده از وسیله آهنی نوک تیز ، روبه قبله بودن و گفتن بسم الله ) بیان شده و علاوه بر آن ،شرط متفاوت یعنی نحر کردن بجای بریدن گلو و قطع رگ ها تصریح شده است(استکی،۱۳۸۷ ). بیش از سی سال قبل ،دکتر سید مهدی قمصری استاد جراحی دامپزشکی دانشگاه تهران اظهار داشتند که با توجه به تفاوت تشریحی (آناتومیک) گردش خون شتر با دیگر حیوانات اهلی ، نحر شتر یعنی فروکردن چاقو،نیزه و یا یک وسیله آهنی نوک تیز در محل گودی میان گردن و سینه به بیشترین میزان تخلیه خون از لاشه منجر می شود.
-آداب عقیقه (اکبری،۱۳۹۲)
-زکات شتر
-استفاده از شتر برای دیه
-جواز مصرف درمانی ادرار شتر(قزوینی ، ۱۳۸۸).
۴- عرصه هاي نوين در بهره گيري ازشتر :بايدها ونبايدها
در دو دهه اخیر ، استفاده از شتر ابعاد جدیدی یافته است و به حوزه های ایمنی شناسی،سرطان شناسی و پیشگیری و درمان سرطان ها ، زیست فناوری و …راه یافته است. چه بسا این موارد را بتوان مصادیق کوچکی از افلا ینظرون الی الابل کیف خلقت دانست لذا اسلام از تحقیقات جدید در عرصه های نوین استقبال می کند و کاربرد شتر در حوزه های سلامت اعم از تغذیه ، پیشگیری و درمان را نه تنها جایز بلکه تشویق می کند و مرز گسترش در این حوزه ها را رعایت حقوق انسان اعم از فردی و اجتماعی و حقوق حیوان و محیط زیست و تمکین از تعالیم حیاتبخش الهی می توان شمرد.
۵-معرفی دستاورد و راهکار
با مطالعه گسترده منابع اسلامی و استنتاج روش مند می توان جهت گیری های مناسب برای بهره مندی از شتررا بدست آورد که جامع بهره مندی مطلوب انسان با رعایت حقوق حیوان و محیط زیست باشد. علاوه بر این، ایده های خوبی برای تحقیق و پژوهش از متون دینی قابل استخراج است.
۶-جمع بندی
باتوجه به موارد بالا ،لازم است روابط انسان و شتربراساس آموزههاي اسلامي و آخرین یافته های علمی بازبینی شود و علاوه بر توجه به ابعادآموزشی و پژوهشی، برنامه عملیاتی توسعه کمی و کیفی بهره برداری از شتربا تشریک مساعی دولت و بخش های مرتبط غیردولتی ذیل سندهای ملی بویژه سند ملی امنیت غذایی، سیاست های کلی سلامت ، سند ملی گیاهان دارویی و طب سنتی تدوین شود وبا اهتمام به رعايت آنها ثمرات بيشتري عايد جامعه گردد. انشاءالله
فهرست منابع:
-ابوالحب،ج(۱۳۸۰):نگاهی به دنیای حیوانات در قرآن کریم،ترجمه تقی متقی،انتشارات بوستان کتاب.
-استکی،م.ج.(۱۳۸۷)، ذبح اسلامی، ناشر: اداره کل دامپزشکی استان اصفهان.
-اکبری-م.(۱۳۹۲):آداب و احکام خوردنی ها،انتشارات فتیات ،چ۲ ، ص۵۲و۱۰۱.
– الامین ع.(۱۳۸۴):قصه های حیوانات در قرآن و احادیث.ترجمه لطیف راشدی، انتشارات پیام عدالت، چاپ پنجم.
-بهشتی نژاد-م. (۱۳۸۶):اهل بیت علیهم السلام و خواص خوراکی ها، انتشارات بوستان فدک،ص۱۲۶-۱۲۸.
-پاک نژاد-س. ر.(۱۳۶۱):اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج۶،انتشارات اسلامیه ،۱۳۸-۱۳۹.
-جاودانی ،م.،برزگربفروئی،ا.،جاودانی،ت و برزگربفروئی، س (۱۳۹۷)، شتر در دین مبین اسلام، آیات قرآن کریم و روایات معصومین (علیهم السلام)، کنفرانس بین المللی مطالعات اجتماعی فرهنگی و پژوهش دینی – ۱۸ اسفند .
– چاشنی دل – ی. و همکاران (۱۳۹۱) : اهمیت شتر از دیدگاه معصومین و کندوکاوی پیرامون آن در ادیان مختلف، خلاصه مقالات، اولین کنگره ملی شتر، مشهد مقدس، ۲۹-۳۰ فروردین ۱۳۹۱ – ص ۳۳۶.
–حیدری نراقی،ع.م.(۱۳۸۶).نسخه های شفابخش(چاپ چهارم)،انتشارات مهدی نراقی،ص۱۸۸.
-دریایی – م.:معجزات غذایی و درمانی شیر و فرآورده های لبنی، انتشارات سفیر اردهال ، ۱۳۸۹.
-دریایی – م. و روازاده ح. ، طب النبی و طب الائمه چاپ دوم ۱۳۸۹ – نشر سفیر اردهال
-راشدی ل. و راشدی س.(۱۳۹۰):طب جامع امام باقر(ع)،انتشارات پیام عدالت،ص۱۳۲.
-ربانی خوراسگانی ،م.(۱۳۹۰). درس هایی از قرآن کریم در ارتباط با دنیای جانوران.
DOI: 10.13140/RG.2.2.13534.41285
-ربانی خوراسگانی،م.(۱۳۸۸). نگرشي بر آيات مرتبط با ” شتر ” در قرآن كريم.خلاصه مقالات همایش منطقه ای اولویت های تحقیقاتی شتر،موسسه تحقیقات واکسن و سرم سازی رازی، مشهد،ص۱۲-۱۱.
-زرنقی-ا.(۱۳۹۷): دایره المعارف شیردرمانی،انتشارات مارینا،چاپ دوم.
-سالک-ع.(۱۳۸۸): چراهای پزشکی، انتشارات ام ابیها،چاپ پنجم ،ص ۲۰۸.
-سجودی – م. (۱۳۹۶)، گنجینه احادیث پزشکی، چاپ نهم انتشارات آوای ترنم
–شبّر – س.ع. (۱۳۸۹): طب الائمه علیهم السلام ،ترجمه عباس پسندیده، انتظارات حدیث مهر،ص ۱۸۵-۱۸۶.
-شبع -ش (۱۳۹۰):طب جامع امام موسی کاظم علیه السلام، ترجمه لطیف راشدی و سعید راشدی انتشارات پیام عدالت ص۱۲۸و۲۲۸
-شهگلی-ا.ح.(۱۳۹۴):زندگی سالم انتشارات بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق (ع)،ص ۱۷۶.
-عبدالهی ا. (۱۳۹۸)چهل حدیث حقوق حیوانات، انتشارات زایر
-عزیزی،ع.(۱۳۸۷).طب النبی،انتشارات صلاه،
-عموحیدر،غ.(۱۳۹۰).پاسخ به سوالات شرعی اهل سنت،سایت جامع فتاوی اهل سنت و جماعت،Available:IslamPP.Com.
– قاسمی خادمی ت.(۱۳۹۵): ويژگیهای خلقت شتر از منظر قرآن، روايات و علم جانورشناسی،
-قزوینی،س.م.ک.(۱۳۸۸):طب جامع امام صادق(ع)،ترجمه لطیف راشدی و سعید راشدی،انتشارات پیام عدالت.
-کردافشاری،غ.،محمدی کناری،ح.و اسماعیلی س. س.(۱۳۸۹).تغذیه در طب ایرانی اسلامی(چاپ هفتم)،نشر نسل نیکان
-کرمعلی ، ج. (۱۳۹۳) :طب اسلامی : درمان بیماری ها و امراض در کلام معصومین علیهم السلام (چاپ دوم )، نشر عطش ،ص۳۱۱.
–کمیلی محصل خراسانی،م.(۱۳۸۷).شفابخش بیماران(چاپ سوم)،انتشارات نیلوفرانه،ص۸۱ .
–مجلسی-م.ب. (۱۳۷۹): حلیه المتقین،انتشارات قایم نوین،ص۲۸۳-۲۸۸.
– محمدی ری شهری – م.(۱۳۸۳): دانش نامه احادیث پزشکی ،ج۱،ص ۴۳۸ (احادیث ۷۳۶و ۷۳۷)دارالحدیث
-مسائلی،م. (۱۳۹۹):چندنکته درباره مصرف درمانی ادرار شتر https://www.mehrnews.com/news/4909126 .
-معروف -ی. (۱۳۹۱): شتر در نهج البلاغه، خلاصه مقالات اولین کنگره ملی شتر، مشهد مقدس ۲۹-۳۰ فروردین – ص ۳۳۷.
– مقدم-ک. (۱۳۸۵):جانور درمانی شیخ الرییس ابوعلی سینا،ناشر محدث ،ص۷۸-۸۰
-مقیمی-م. وهمکاران (۱۳۹۵):شما دکتر علفی هستید؟مرکز تحقیقات پزشکی قانونی ، ص ۱۴۸.
– ملک احمدی-ع.ا.(۱۳۸۴) :معرفت حیوانات، انتشارات شهید حسین فهمیده .
-نفیسی،ا.(۱۳۶۹).خواص خوردنی ها و آشامیدنی ها(چاپ دوم)،انتشارات دانشگاه علوم پزشکی اصفهان،ص۲۹۹ و۳۰۵.
-نورانی-م.(۱۳۸۰):دورنمایی از طب اسلامی،موسسه مکتب اهل بیت (ع)،چاپ سوم.
-ولی ابرقویی – ر.، استرابی – ط. و ناظمی س. (۱۳۹۱)، طب نامه : فرهنگ الفبایی طب اهل بیت علیهم السلام ، ناشر : مشهور،ص۱۰۴، ۱۰۸و۳۱۷.
Swelum AA, El-Saadony MT, Abdo M, Ombarak RA, Hussein EOS, Suliman G, Alhimaidi AR, Ammari AA, Ba-Awadh H, Taha AE, El-Tarabily KA, Abd El-Hack ME. Nutritional, antimicrobial and medicinal properties of Camel’s milk: A review. Saudi J Biol Sci. 2021 May;28(5):3126-3136. doi: 10.1016/j.sjbs.2021.02.057. Epub 2021 Feb 21. PMID: 34025186; PMCID: PMC8117040.
–ادرار شتر بهتر است از شیر شتر (بول الابل) (۲۵/۱۰/۱۴۰۱): https://evanteb.com
– ابداع ژل خنککننده با الهام از موی شتر (۲۲/۸/۱۳۹۹). https://www.isna.ir/news/99082215074
https://www.baharnews.ir/news/316962– توسعه یک حسگر با الهام از بینی شتر (۲/۱۱/۱۴۰۰).