مقاله علمی: ترکیبات وکاربرد های درمانی شیر شتر
ترکیبات وکاربرد های درمانی شیر شتر
نویسندگان: مجید طاهرزاده و یاسمین بندری
استاد راهنما:دکترمحمد ربانی
دانشگاه اصفهان
پاییز1403
چکیده: طی چند دهه ی اخیر محصولات غذایی طبیعی دارای خواص درمانی و فاقد سموم مورد توجه و تقاضای مصرف کنندگان در سراسر جهان قرار گرفته است. صنعت شترداری عواید زیادی را از لحاظ معیشت و امنیت غذایی نصیب بهرهبرداران میکند و از پوست،گوشت،شیر،کرک وکوهان این حیوان میتوان استفاده کرد. شتر نماد اهمیت فرهنگی بوده و در این بین شیر شتر یکی از تولیدات مهم و با ارزش برای انسانهای ساکن در مناطق خشک و گرمسیری است. شیر شتر سفید،مات و دارای طعم مطبوعی است و کمی شورتر از شیر گاو بوده به دلیل خواص زیاد به شیر شتر، طلای سفید بیابان میگویند. شیر شتر حاوی تمام اجزای مغذی موجود در شیر گاو است و حتی از نظر برخی از عناصر و اجزا از جمله آهن،لاکتوفرین و ویتامینC غنیتر از شیر گاو است. علاوه بر ارزش غذایی بسیار بالا دارای اثرات درمانی مفیدی بر روی برخی بیماریها از جمله دیابت،فشارخون،هپاتیت،آلرژی،سل،عدم تحمل لاکتوز،بیماریهای گوارشی،اوتیسم آسیب کبدی ناشی از الکل،آلزایمر،HIV و زخم معده می باشد. در حال حاضر اغلب شیر شتر در مناطق مختلف شترخیز به صورت خام مصرف میشود ضرورت دارد جهت افزایش ماندگاری،مزیت و سلامت آن فرآوری و حرارت داده شود تا علاوه بر پاستوریزاسیون خواص پپتیدی و ظاهری شیر شتر حفظ شود .
کلید واژه: شیرشتر،طلای سفید بیابان،ترکیبات شیر،خواص درمانی،پاستوریزاسیون
افلا ینظرون الابل کیف خلقت(آیا آن ها به شتر نمی نگرند که چگونه خلق شده است)(1)
طبق بررسیهای بینالمللی شتر تنها دامی است که با داشتن ویژگیهای مورفولوژیک و ژنتیک خاص توانایی تطابق با شرایط محیطی سخت را داشته و میتواند در شرایط خشکسالی،کم آبی گرمای شدید و بادهای سوزان زندگی کرده و تولید پروتئین گسترده داشته باشد .امروزه شتر دیگریک دام درجه ۴ محسوب نمیشودو از نظر سازمان خواروبار جهانی شتر و شیر آن محصولی ارزشمند برای دهههای آینده از حیات به شمار میرود و نقش کلیدی آن در تامین شیر و افزایش کیفیت تغذیه برتر در نقاط مختلف جهان را دارا است.(2)
چگونگي انجام پژوهش : مطالعه حاضر یک پژوهش مروری از منابع مختلف بوده که با بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای و جست و جو در اینترنت تدوین شده است.
یافته ها: شیر شتر از لحاظ ظاهری به رنگ سفید،مات،کف آلود،بوی شیرین ضعیف،طعم تند و گاهی کمی شور است که رنگ سفید مات آن به دلیل چربیهایی است که در سراسر شیر به خوبی همگن شدهاند .عوامل متعددی بر روی میزان تولید و ترکیب شیر تاثیرگذار میباشد که در این میان میتوان به تغذیه،مرحله شیردهی،نژاد،کیفیت و کمیت آب اشاره کرد که در این بین امکان دسترسی به آب باتوجه به مناطق زیست شتر یکی از مهمترین عوامل تاثیرگذار میباشد(3).تغییرات مزه شیرشتر وابسته به تغذیه و نوع گیاهی است که استفاده میکند ، به علت تغذیه از خار و گیاهان سخت مقدار مواد معدنی در شیر شتر بیشتر از گاو بوده و همچنین مزه شوری دارد. مهم ترین عامل در شیر شتر میزان 84% تا 90% آب آن بوده که درای نوسانات میباشد.(9)
میزان پروتئین شیر بین ۲ تا ۵.۵ درصد بوده که بیشباهت به پروتئین شیرگاو نیست میزان ویتامینC آن درحدود ۳ برابر شیر گاو و ۱.۵ برابرشیر انسان است همچنین دارای آهن،اسیدهای چرب غیرشباع،وغنی از ویتامینB میباشد برعکس ویتامینA آن کمتر است. متوسط لاکتوز شیر شتر(۴.۶۲)کمی پایین تر نسبت به شیرگاو(۴.۸۰)و شیر انسان میباشد به همین دلیل افرادی که مبتلا به عارضه عدم تحمل به لاکتوز هستند مصرف شیر شتر برای آن ها ترجیح دارد. چربی شیر شتر بین ۱.۱ تا 5.5 درصد متغیر است که به تعداد دورههای شیردهی و شرایط غذایی وابسته بوده و به طور میانگین شبیه شیر گاو میباشد.به طور خاص شیر شتر دارای درصد کمتری از اسیدهای چرب کوتاه زنجیر با C4تا C12میباشد.تراکم اسیدهای چرب بلند زنجیر مانند اسید پالمتیک و استئاریک نسبتا بالا است در نتیجه باعث نرمتر بودن و بالاتر بودن نقطه کریستالیزه شدن نسبت به شیر گاو میباشد پروتئین لاکتوفرین در این شیر ۱۰ برابر بیشتر از شیر گاو بوده و دارای خاصیت ضد باکتریایی و ضد ویروسی است شیر اولیه یا ماک در مقایسه با شیر گاو سفید و تا حدودی رقیق است.(4)
شیر شتر عمدتاً به صورت تازه خام یا تخمیر شده(چال) به مصرف میرسد(5)منتهی ضرورت دارد جهت افزایش ماندگاری،مزیت و سلامت آن فرآوری و حرارت داده شود تا علاوه بر پاستوریزاسیون خواص پپتییدی و ظاهری شیر شتر حفظ شود. دلیل تغییر حالت دادن شیرشتر در دمای بالا میتواند غلظت بالای پروتئین و همچنین حساسیت پروتئین های آن به دمای بالا باشد که میتوان با پایین آوردن دما از آن جلوگیری کرد .اکثر پروتئینهای شیر گاو و شیر شتر در محدوده دمای ۶۰ تا ۹۵ درجه سانتیگراد تغییر حالت میدهند به جز کازئین که دارای بیشترین مقاومت میباشد بنابراین پاستوریزاسیون شیر شتر با روش LTLT علاوه بر حفظ خواص درمانی شیر شتر میتواند میکروارگانیسمهای مضر آن را نیز از بین ببرد.(6)
خواص شیر شتر
تاثیر بر کبد: مطالعات متعدد نشان داده است که ۳۷ تا ۶۴ درصد از بیماران مبتلا به بیماریهای کبدی از طب مکمل و جایگزین استفاده میکنند.اگرچه مهمترین زیر گروه طب مکمل و جایگزین مورد استفاده گیاهان دارویی بوده اما کاربردهای متواتر شیر شتر در منابع طب سنتی برای کبد موید تاثیر ویژه آن بر این عضو است در طب نوین نیز بر روی تاثیر شیر شتر بر کبد تحقیقات قابل توجهی را به خود اختصاص داده است.وجود بیو اکتیوه های ویژه به همراه سیستم ایمنی متفاوت شتر موجب شده است که شیر عملکردهای فارما کولوژیکی از جمله اثرات محافظتی در مقابل عوامل ویروسی، باکتریایی و مواد شیمیایی داشته باشند.
مطالعات کشت سلولی:
اثر درمانی لاکتوفرین استخراج شده از شیر شتر ،گاو،گوسفند بر ردههای سلولی کبد(Hep G2) آلوده شده با هپاتیتC در محیط کشت سلولی بررسی شده نشان داده شده که قویترین اثر مربوط به شیر شتر در ژنوتیپ 4a بود.
اثرات آنتی بادی پلی کلونال شیر شتر بر روی سلولهای کبدی در محیط کشت سلولی آلوده به ویروس هپاتیتC در مهار رشد و تخریب پپتیدهای سنتز شده ویروس.
اثرات ضد ویروسی قابل توجه لاکتوفرین استخراج شده از شیرشتر در محیط کشت برروی گلبول سفید تک هستهای خون محیطی(PBMC)و رده سلول های کبد(Hep G2)آلوده شده به HCV.
مطالعات حیوانی:
اثرات محافظتی و درمانی شیر شتر بر روی کبد موشهای آلوده به الکل،پارااستامول،جنتامایسین ،کلریدکادمیوم و تتراکلریدکربن در مطالعات متعدد بررسی شاخصهای آزمایشگاهی همچون آنزیمهای کبدی و بررسی تصاویر پاتولوژی صورت گرفته است.
مطالعات انسانی:
مصرف شیر شتر در بیماران مبتلا به بیماری هپاتیتB مزمن به نظر میرسد که سبب تقویت سیستم ایمنی سلولی و بالا رفتن اینترفرون گاما و برخی سایتوکاینهای دیگر شده و مانع تکثیر ویروسی میشود و از این طریق بهبودی در بیماران مبتلابه هپاتیتBمزمن را افزایش می دهد.
در پاکستان اثرات کبدی شیر شتر در بیماران هپاتیتCبررسی شد و در نهایت موثر بودن شیر شتر در کاهش آنزیمهای کبدی(ALP-AST-ALT) و بهبود سطح آلبومین،پلاکت و گلوبولین و سدیمانتاسیون خون (ESR)گزارش شده است.
داشتن ویتامینهای زیاد از خواص آنتی اکسیدانی و عملکرد پروتئینهای شیر به عنوان جذب کننده مواد سمی از کبد و تثبیت دیواره سلولی هپاتوسیت ها مانع از نشت آزادسازی آنزیمهای کبدی میشود.(7)
لاکتوپراکسیداز موجود در شیر شتر که شباهت 71 درصدی با تیروئید پراکسیداز انسان داشته و اثر ضد توموری و ضد باکتریایی نشان داده است. (10)
بخش مربوط به قلب و فاکتور های خونی:
شیر شتر به دلیل دارا بودن ماده شبه انسولین و مقاوم در برابر اسید معده در بهبود بیماری دیابت نوع یک اثر داشته است.
شیر شتر حاوی مقادیر قابل توجهی از عوامل ضد میکروبی،فاکتورهای رشد،مواد پایین آورنده فشار خون،مواد ضد سرطان،مواد کاهش دهنده کلسترول و آنتی اکسیدان است.
این شیر برای تقویت عضله قلب کودکان پیشگیری از ابتلا به بسیاری از سرطانها بسیار مفید است.
پپتیدهای فعال زیستی به دست آمده از هیدرولیز شیر دارای فعالیت آنتی اکسیدانی بسیار خوبی در مقایسه با سایر ترکیبات آنتی اکسیدانی طبیعی و ساختگی است.(7)
بخش بیماری گوارشی و آلرژی:
• عواملی نظیر ایمونوگلوبولینها، لاکتوفرین،لاکتوپروکسیداز،لیزوزیم گلوکز آمیداز از عوامل ضد میکروبی موجود در شیر به شمار میروند وجود این عوامل ضد میکروبی شاید بتواند مصرف شیر شتر در درمان اسهالهای میکروبی و ویروسی را توجیه نماید.
• وجود بتا لاکتو گلوبولین سبب بروز آلرژیهای غذایی در نوزادان انسان میگردد ولی شیر شتر فاقد آن بوده و از این نظر شبیه شیر انسان است.(7)
بخش اختلالات سیستم عصبی:
شیر شتر میتواند با تغییر در آنزیم های آنتی اکسیدان و مولکول های آنتی اکسیدان غیر آروماتیک و همچنین بهبود رفتار اجتماعی اوتیسم در مقیاس رتبه بندی اوتیسم در کودکان(CARS)نقش مهمی در درمان اوتیسم داشته باشد.(8)
نگاهی به آینده:
سیستم ایمنی انواع گونههای شتر قادر به تولید نوع خاصی از آنتی بادیهایی بوده که فاقد زنجیره سبک هستند. این گونه آنتی بادیها با زنجیره سنگین خاص که کاملاً قدرت اتصال به آنتی ژن را حفظ میکنند نانوبادی نامیده میشود. از جمله خصوصیات مهم نانوبادیها قدرت ایمنی زای کم،پایداری مناسب،اندازه کوچک و حلالیت بالا است به نظر میرسد با توجه به خصوصیات منحصر به فرد این آنتی بادی ها در آینده برای درمان به صورت مسلح و غیر مسلح علیه عوامل آنتی ژنی مختلف به کار گرفته شود.(7)
جمع بندی: کشور ما ایران با توجه به اقلیم مناسب برای پرورش این دام و داشتن گستره وسیع با مراتع و دشتهای بیکران(۹۰میلیون هکتار) با فلور گیاهی متناسب با پرورش شتر از دیرباز پذیرای شتر بوده و محصولاتی تولید میکنند که نه تنها ارزش غذایی دارند بلکه فراسودمند بوده و حاوی ترکیباتی هستند که در درمان بیماریها و یا جلوگیری از بروز آنها نقش دارند لذا شایسته است که توسعه پرورش شتر شیری در اواویت قرار بگیرد ونسبت به توسعه تجاری سازی شیر آن مبادرت به عمل آید.لازم به ذکر استاولین فروشگاه محصولات فرآوری شده شتر با حمایت شرکت گسترش توسعه گری پردیس وابسته به ستاد اجرایی فرمان امام افتتاح شده است.
منابع:
(1) قرآن کریم سوره الغاشیه آیه17
(2) ( هلاکو، غلامعلی، و سمیعی، رحمت. (1393). راهبردهای توسعه پایدار شترداری ایران. همایش ملی توسعه پرورش شتر ایران. SID. https://sid.ir/paper/891779/fa )
(3) فیجی وری، نادیا و محسن زاده، محمد،1401،مروری بر خواص فیزیکوشیمیایی،تکنولوژیک و درمانی شیر شتر،سیزدهمین کنفرانس بین المللی علوم صنایع غذایی، کشاورزی ارگانیک و امنیت غذایی،https://civilica.com/doc/1636015)
(4) طعنه گنبدی،خاتمی نژاد،نقویان1393 همایش ملی توسعه پرورش شتر ایران https://www.sid.ir/paper/891902/fa#downloadbottom
(5) ( پورانجنار، مهری و عبدی، سجاد و شاملوانباردان، میرمحمد و ابراهیمی، آرزو،1393،مروری بر ویژگیها و ترکیبات شیر شتر،دومین همایش سراسری کشاورزی و منابع طبیعی پایدار،تهران،https://civilica.com/doc/310488 )
(6) (سید احمدحسینی،محمدحسن فتحی،سیده معصومه رحیمی،مقداد همتی،1400 فصلنامهتحقیقات کاربردی در علوم دامی -بررسی اثر دماهای مختلف بر پاستوریزاسیون شیر شتر
https://asrip.areeo.ac.ir/article_126097.html
(7) (سید موسی الرضا حسینی،سعید زیبائی،مهدی یوسفی،علی تقی پور،محمد رضانورس-کاربرد های درمانی شیر شتر در بیماری های کبد از منظر طب سنتی ایران تا تحقیقات نوین – مجله طب سنتی اسلام و ایران
https://jiitm.ir/browse.php?a_id=510&slc_lang=fa&sid=1&printcase=1&hbnr=1&hmb=1
(8) سحرحیدری،بهاره امین،اکبرپژهان،سیدجمتل میرموسوی،محمدمحمدزاده-مجله دانشگاه علوم پزشکی سبزوار1400) sid.ir/paper/1130286/fa#downloadbottom
https://www.sid.ir/paper/1130286/fa#downloadbottom
(9) طعنه گنبدی، رقیه، و مامی زاده، نوربی بی. (1393). شیر شتر و بررسی برخی ویژگی های شیمیایی آن. همایش ملی توسعه پرورش شتر ایران. https://sid.ir/paper/891913/fa
(10) شرافتی چالشتری، رضا و دادخواه تهرانی، سحر و کاظمی، نازنین و بادروج، نگین،1393،بررسی خواص تغذیه ای و بیولوژیکی شیر شتر،دومین همایش کشوری سلامت شیر از تولید تا مصرف و اهمیت تغذیه ای آن ،تهران،https://civilica.com/doc/365440